آربیتراژ در معاملات چیست و چگونه می‌توان از آن استفاده کرد؟

مفهوم آربیتراژ (Arbitrage) به عنوان یکی از مفاهیم همیشه مطرح در بازارهای مالی شناخته می‌شود. در ساده‌ترین بیان، آربیتراژ یعنی گرفتن سود از تفاوت قیمت یک دارایی واحد در بازارهای مختلف با حداقل ریسک. از این تعریف می‌توان متوجه شد که پدیده آربیتراژ ریشه سنتی نیز دارد و با چنین ابزاری در انواع مبادلات اقتصادی می‌توان سودهای بعضا کلانی به دست آورد. بنابراین می‌توان حدس زد که زمانی که آربیتراژی وجود نداشته باشد، بازارها چه از نظر زمانی و چه از نظر مکانی، در تعادل و هماهنگی قرار دارد. در این مقاله بررسی می‌کنیم که مفهوم آربیتراژ، با ظاهر واژگانی بیگانه با زبان فارسی، چیست و چه استفاده‌ای می‌توانیم از آن داشته باشیم.

 

تعریف آربیتراژ به زبان ساده

برای تبیین دقیق آربیتراژ به زبان ساده، باید ابتدا به مبنای قانونی مهمی با نام «قانون قیمت واحد» در اقتصاد بازگردیم. این قانون می‌گوید که در بازار بدون اصطکاک (بازار بدون دخالت واسطه‌ها و موانع اطلاعاتی)، یک دارایی واحد نباید در دو مکان یا دو زمان مختلف، با دو قیمت متفاوت معامله شود. با این حال، واقعیت بازارهای مالی به دلیل وجود متغیرهایی مانند هزینه‌های معاملاتی، سرعت انتشار اخبار و مسائل جغرافیایی، از این قانون فاصله دارند.

آربیتراژ در جایی مطرح می‌شود که گویی این قانون نقض می‌شود؛ یعنی خرید یک دارایی در بازار ارزان و فروش سریع همان دارایی در بازار گران. این عمل نه تنها برای آربیتراژکننده یا همان آربیتراژر (Arbitrageur) سودآور است، بلکه براساس قاعده عرضه و تقاضا، با انتقال تقاضا (خرید) به بازار ارزان و انتقال عرضه (فروش) به بازار گران، در نهایت منجر به  همگرایی قیمت‌ها و اجرای قانون قیمت واحد می‌شود.

امروزه معاملات مبتنی‌بر آربیتراژ از کالاهای فیزیکی فراتر رفته و شامل بازارهای مالی از جمله اوراق بهادار، سهام، جفت‌ارزهای فارکس، ارزهای دیجیتال و حتی قراردادهای مشتقه نیز می‌شود. همچنین روش اجرای آن نیز با استفاده از تکنولوژی و ربات‌های معامله‌گر، بهینه‌تر و نزدیک‌تر به استراتژی‌های مبتنی‌بر آربیتراژ شده است.

 

آربیتراژ سود بدون ریسک؛ واقعیت یا توهم؟

گاهی می‌شنویم که آربیتراژ با مفهوم «سود بدون ریسک» (Risk-free Interest) عجین شده است. این هم‌نشینی شاید از جهت هم‌زمانی یا فاصله اندک زمانی خرید و فروش دارایی باشد و از همین رو، این انتظار می‌رود که تریدر در معرض نوسانات بازار قرار نگیرد و در نهایت، سود بدون ریسک کسب کند. اما در عمل، این استدلال می‌تواند تا حدی راهنمایی به بی‌راهه باشد؛ چرا که در بازارهای واقعی، لایه‌هایی از انواع ریسک‌های سیستمی و عملیاتی وجود دارد که اگر آن‌ها را از چشم نگذارنیم، در انتهای راه ضرری بیشتر از آنچه انتظار داریم، انتظارمان را می‌کشد.

تحلیل صحیح این است که اگرچه ممکن است آربیتراژ با ریسک‌های موجود در بازار (نوسانات و …) سروکار نداشته باشد، اما با ریسک‌های اجرایی درگیر است. اگر نگاهی به آربیتراژ در ارزهای دیجیتال داشته باشیم، این موضوع ملموس‌تر است؛ تاخیر در شبکه بلاکچین، بسته‌شدن کیف‌پول مقصد و … از جمله ریسک‌های اجرایی و عملیاتی است. از سوی دیگر، نباید از ریسک نقدینگی و نبود حجم کافی برای فروش در بازار هدف غافل شد.

 

آربیتراژ چگونه کار می‌کند؟
 

 

مکانیسم عملیاتی آربیتراژ بر پایه دقت و رصد مستمر و هم‌زمان چندین بازار یا پلتفرم معاملاتی بنا شده است. به زبان ساده، آغاز فرایند آربیتراژ با شناسایی ناکارآمدی بازار است. توضیح آن که وجود تفاوت در حجم نقدینگی و تعداد تریدرهای فعال در هر پلتفرم یا بازار بر روی یک دارایی واحد، آن دارایی را مستعد اجرای آربیتراژ می‌کند. این ناهماهنگی، آربیتراژگر را به اختلاف قیمتی که به آن اشاره شد، راهنمایی می‌کند.

البته نباید از این موضوع غافل شویم که با پیشرفت تکنولوژی و زندگی در عصر هوش مصنوعی، این فرایند به صورت دستی انجام نمی‌شود، بلکه آربیتراژر حرفه‌ای با اسکنر آربیتراژ، به‌طور مستمر، صدها دارایی در ده‌ها پلتفرم و بازار مختلف، رصد می‌کند.

به محض یافتن اختلاف قیمت، مرحله دوم یعنی محاسبات دقیق برای کسب سود حداکثری آغاز می‌شود. این محاسبه به گونه‌ای است که در نهایت، سود حاصل از اختلاف قیمت ذکرشده، از مجموع کارمزدها، هزینه زمانی و ریسک‌های دیگر، بیشتر شود.

پس از تایید محاسبات بر سودآوری قطعی، معاملات به صورت هم‌زمان و با فواصل میلی‌ثانیه‌ای اجرا می‌شوند. این فرایند در حجم بالا تا زمانی که این اختلاف قیمت پر شود، برای آربیتراژکننده تکرار می‌شود.

 

فرمول محاسبه آربیتراژ

در معاملات آربیتراژ، دقت ریاضی بر تحلیل‌های نموداری ارجحیت دارد. معامله‌گر باید بتواند پیش از کلیک بر روی دکمه خرید، برآورد دقیقی از بازدهی نهایی داشته باشد. فرمول پایه برای محاسبه سود خالص یک معامله آربیتراژ ساده به صورت زیر است:

 

$$Profit = [V \times P_{sell} \times (1 - F_{sell})] - [V \times P_{buy} \times (1 + F_{buy})] - C_{transfer}$$

 

 

در آربیتراژهای پیچیده‌تر مانند آربیتراژ مثلثی (Triangular Arbitrage)، فرمول به بررسی تراز برابری سه جفت‌ارز ($A/B, B/C, C/A$) تغییر می‌یابد.

شرط وجود فرصت سودآور در این حالت، به شکل زیر است:

$$E = P_{A/B} \times P_{B/C} \times P_{C/A}$$$$

Opportunity\ Condition: E \times (1 - F_1) \times (1 - F_2) \times (1 - F_3) > 1$$

 

 

اگر حاصل این معادله بزرگ‌تر از 1 شود، فرصت آربیتراژ مثلثی وجود دارد.

 

اگر حاصل این کسر بیشتر از 1 باشد، به این معناست که فرصت آربیتراژ مثلثی وجود دارد. البته استفاده از ماشین‌حساب آربیتراژ و سایر مدل‌سازی‌های ریاضی، تمامی این فرمول‌ها را در کسری از ثانیه جهت سنجش میزان سود‌آوری موقعیت، سنجش و به آربیتراژر گزارش می‌دهد.

 

انواع استراتژی‌های آربیتراژ

معامله‌گران بسته به نوع بازار و سطح تخصص خود از روش‌های متنوع و استراتژی‌های آربیتراژ استفاده می‌کنند. در جدول زیر، رایج‌ترین استراتژی‌ها و ویژگی‌های آن‌ها مقایسه شده‌اند:

 

 

آربیتراژ در بازارهای مختلف

فرصت‌های آربیتراژی در هر بازار مالی ریشه در ساختار آن بازار و نحوه‌ی توزیع نقدینگی دارد. در ادامه به تفکیک هر بازار، آربیتراژ را بررسی می‌کنیم.

 

آربیتراژ در فارکس چیست؟

فارکس به‌عنوان بازاری فعال و با حجم نقدینگی بالا، فضایی رقابتی برای آربیتراژگران دارد. آربیتراژ در فارکس معمولاً بر روی نقص‌های موقت در نرخ برابری جفت‌ارزها تمرکز دارد. یکی از روش‌های رایج، آربیتراژ بهره است که در آن معامله‌گر با فروش ارزی که نرخ بهره پایین دارد و خرید ارزی با نرخ بهره بالا، از مابه‌التفاوت بهره (سواپ مثبت) سود می‌برد.

یکی از روش‌های آربیتراژ، که البته توسط بسیاری از بروکرها غیرمجاز بوده و حساب را مسدود می‌کند، آربیتراژ تاخیری (Latency Arbitrage) است. در این روش، تریدر با استفاده از سرورهای بسیار سریع، از تاخیر چند میلی‌ثانیه‌ای برخی بروکرها در به‌روزرسانی قیمت، سوءاستفاده کرده و معامله انجام می‌دهد و از این طریق، سود بسیاری در حجم معاملات بالا، به دست می‌آورند.

 

آربیتراژ در بازار ارز دیجیتال

نوسانات بالا ارزهای دیجیتال و فعالیت صدها صرافی متمرکز و غیرمتمرکز در جهان، بستری ایده‌آل برای آربیتراژگری فراهم می‌کند. برای مثال، تفاوت قیمت بیت‌کوین یا اتریوم در صرافی‌های مختلف، گاهی می‌تواند به سود هنگفتی منجر شود. در کنار آربیتراژ سنتی، در بازار ارزهای دیجیتال از آربیتراژ غیرمتمرکز نیز استفاده می‌کنند. این آربیتراژ حاصل اختلاف قیمت میان صرافی‌های متمرکز (CEX) و صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) است.

 

آربیتراژ در بازار سهام و بورس ایران

آربیتراژ در ایران عمدتاً به همان شیوه معمول است؛ یعنی حاصل تفاوت قیمت. یکی از روش‌های موجود آربیتراژ در بازار سهام و بورس ایران این است که آربیتراژگران از قیمت سهام و قیمت همان سهام در حالت اختیار معامله (Option) سود کسب می‌کنند.

 

آربیتراژ کالاها (زعفران، سکه، طلا)

بورس کالای ایران بستری منحصر به فرد برای آربیتراژ کالا فراهم کرده است. در این بازار، معامله‌گران از اختلاف قیمت میان بازار نقدی (گواهی سپرده کالا) و بازار آتی سود می‌برند.
 

• زعفران و سکه: زمانی که قیمت قرارداد آتی زعفران یا سکه برای تحویل در ماه‌های آینده بسیار بالاتر از قیمت نقد باشد، آربیتراژگر کالا را از بازار نقد (گواهی سپرده) خریداری کرده و همزمان موقعیت فروش (Sell) در بازار آتی باز می‌کند. این تفاوت قیمت که به آن «هزینه حمل» نیز گفته می‌شود، پس از کسر هزینه‌های انبارداری و کارمزد، سود تضمین‌شده‌ای را نصیب معامله‌گر می‌کند.
   
• طلا: آربیتراژ طلا می‌تواند شامل تفاوت قیمت شمش طلا در بورس با بازار آزاد، یا حتی تفاوت قیمت طلای داخلی با نرخ جهانی (با احتساب نرخ دلار) باشد. این روش به ویژه در زمان‌های تلاطم ارزی و بحران‌های اقتصادی به عنوان یک استراتژی حفظ ارزش سرمایه و کسب سود مطمئن کاربرد دارد.

 

ابزارها و پلتفرم‌های مناسب برای آربیتراژ

 

 

بیش از هرچیز، موفقیت در آربیتراژ وابسته به تحلیل و سرعت عمل است. از همین رو با پیشرفت تکنولوژی، ابزارهای دقیقی در دسترس تریدرها قرار گرفته‌اند تا بتوانند آربیتراژ را به صورت خودکار پیش ببرند که در ادامه به بررسی این موارد خواهیم پرداخت.

 

ربات‌های آربیتراژگیری ارز دیجیتال

ربات‌های آربیتراژ این امکان را دارند که با استفاده از API به صرافی‌ها متصل شده و قیمت‌ها را در کسری از ثانیه تحلیل کنند. این ربات‌ها قادرند صدها دارایی ارز دیجیتال را به صورت هم‌زمان زیر نظر بگیرند و به محض مشاهده شکاف قیمتی، معاملات را به صورت خودکار آربیتراژگیری کند.

 

 

لازم به ذکر است که برای تریدرها، امکان شخصی‌سازی سفارشات و استراتژی‌های آربیتراژ با استفاده از دانش کدنویسی وجود دارد. لازم به ذکر است که بسیاری از تریدرهای حرفه‌ای با استفاده از زبان پایتون و کتابخانه CCXT، ربات‌های آربیتراژ اختصاصی خود را طراحی می‌کنند.

  

سایت‌های آربیتراژ ایرانی و خارجی

برای آربیتراژگران ایرانی، پلتفرم‌هایی که تفاوت قیمت در صرافی‌های داخلی را نمایش می‌دهند، وجود دارند. سایت توکن‌باز (TokenBaz.com) فرصت‌های آربیتراژ را در صرافی‌های ایرانی اسکن کرده و بهترین قیمت‌های خرید و فروش تتر و سایر رمزارزها را نمایش می‌دهد و قیمت‌های خود را هر 60 ثانیه یک‌بار، به‌روزرسانی می‌کند. در خارج نیز سایت‌هایی مانند Bitsgap و https://arbitragescanner.io از سایت‌های شناخته‌شده برای شناسایی شکاف‌های قیمتی جهانی هستند.

 

 

مزایا و معایب معاملات آربیتراژ

آربیتراژ به عنوان یک روش کسب درآمد، مانند هر روش دیگری، ترکیبی است از مزایا و چالش‌های عملیاتی که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

 

مزایا

• ریسک پایین بازار: برخلاف تریدرهای معمولی، آربیتراژگر حرفه‌ای نگرانی بابت سقوط یا صعود کلی بازار ندارد؛ زیرا سود او از تفاوت قیمت حاصل می‌شود، نه جهت قیمت.
• سودآوری سریع: معاملات آربیتراژ در حجم بالا، معمولاً در کوتاه‌ترین زمان ممکن به نتیجه می‌رسند و منجر به سودآوری سریع می‌شوند.
• تنوع در روش‌ها: امکان اجرای آربیتراژ در بازارهای مختلف از فارکس گرفته تا بورس کالا وجود دارد و می‌توان انواع آربیتراژ را در بازارهای مختلف، پیاده‌سازی کرد.
• افزایش کارایی بازار: آربیتراژگران با اصلاح قیمت‌های ناعادلانه، به شفافیت و سلامت کل بازار کمک می‌کنند.

 

معایب

• نیاز به سرمایه و حجم معاملات زیاد: به دلیل کوچک‌بودن شکاف‌های قیمتی، برای کسب سود معنادار و قابل اعتنا، باید سرمایه اولیه قابل توجهی داشت.
• هزینه‌های معاملاتی: گاهی مجموع کارمزدها از سود آربیتراژ پیشی می‌گیرد و معامله را غیراقتصادی و حتی ضررده می‌کند.
• رقابت تنگاتنگ: الگوریتم‌های فوق‌سریع موسسات بزرگ، فرصت‌های آربیتراژی را در عرض چند ثانیه از بین می‌برند.
• ریسک‌های فنی: تأخیر در شبکه، قطعی صرافی یا اشتباه در محاسبات می‌تواند معاملات آربیتراژی را منجر به ضرر کند یا باعث اسلیپیج و تغییر قیمت شود.
• ریسک قانونی: در برخی از پلتفرم‌ها و بروکرها، ممکن است بعضی از روش‌های آربیتراژ منجر به مسدودسازی حساب شود.

 

چگونه با آربیتراژ ترید کنیم؟

برای ورود به دنیای آربیتراژگری و آربیتراژ تریدینگ، لازم است در ابتدا دانش مورد نیاز در این زمینه را داشته باشید و سپس،  گام‌به‌گام مسیر زیر را طی کنید تا از ریسک‌های احتمالی مصون بمانید.
 

1. آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم: در اولین قدم آربیتراژ، در چندین صرافی معتبر و بروکر مختلف ثبت‌نام کنید. داشتن سرمایه نقدی (تتر یا ریال) در این نهادهای مالی، جهت اجرای سریع معاملات ضروری است.

2. انتخاب ابزار رصد: مشخص کنید از کدام اسکنر لحظه‌ای یا ربات‌های آربیتراژ برای شناسایی تفاوت قیمت‌ها استفاده می‌کنید. آربیتراژگر نباید در عصر تکنولوژی به صورت دستی به دنبال تفاوت قیمت بگردد.

3. محاسبه دقیق هزینه‌ها: پیش از عملیاتی‌کردن آربیتراژ، باید کارمزدهای خرید و فروش و هزینه انتقال شبکه را محاسبه کنید. پیشنهاد می‌کنیم در روش آربیتراژ، سود خالص خود را حداقل 3 برابر هزینه‌های معاملاتی ذکرشده در نظر بگیرید.

4. اجرای همزمان: عنصر زمان در آربیتراژ بسیار اهمیت دارد. از همین‌رو بهترین روش برای کاهش ریسک، اجرای همزمان سفارش خرید در صرافی اول و فروش در صرافی دوم است. اگر معامله‌گر ابتدا بخرد و سپس بخواهد منتقل کند، ممکن است قیمت در این فاصله تغییر کند.

5. مدیریت سرمایه: آربیتراژگران موفق هرگز تمام سرمایه خود را در یک موقعیت قرار نمی‌دهند و همواره بخشی از دارایی را برای پوشش نوسانات غیرمنتظره حفظ می‌کنند.

 

آربیتراژِر کیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

آربیتراژکنندگان، معامله‌گرانی متخصص هستند که با اختلاف قیمت و استراتژی آربیتراژ، کسب درآمد می‌کنند. این افراد معمولاً ذهنیتی ساختاریافته و ریاضی‌محور دارند و به جای دنبال کردن هیجانات بازار، بر اساس داده‌های قیمتی و رصد قیمت‌ها عمل می‌کنند.

 

تفاوت آربیتراژِر با تریدر معمولی

تفاوت آربیتراژر با تریدر معمولی، تنها در استراتژی نیست، بلکه در نگاه آن‌ها به ریسک و زمان نیز وابسته است. در جدول زیر، تفاوت‌های این دو دسته تریدر را آورده‌ایم:

 

 

سوالات متداول درباره آربیتراژ

 

سود معاملات آربیتراژ چقدر است؟

سود حاصل از آربیتراژ بستگی مستقیم به میزان سرمایه و تکرار معاملات دارد. عموما سودی که در معاملات آربیتراژ از آن صحبت می‌شود، با سرمایه و حجم معاملات بالا به دست می‌آید.

 

آیا ربات‌های آربیتراژ بهتر از معاملات دستی هستند؟

قطعا پاسخ مثبت است؛ چرا که در دنیای امروز که سرعت حرف اول را می‌زند، ربات‌ها برتری قاطعی دارند. ربات‌ها این توانمندی را دارند که شکاف قیمتی را با مقایسه قیمت‌ها در کسری از ثانیه تشخیص دهند؛ چیزی که عملا حتی برای یک تریدر حرفه‌ای نیز ممکن نیست.

 

چرا برخی بروکرها اجازه آربیتراژ نمی‌دهند؟

این موضوع در مورد آربیتراژ تاخیری است؛ نه همه انواع آربیتراژ. آربیتراژگران تاخیری با سوءاستفاده از کندی سیستم برخی بروکرها، سودی را کسب می‌کنند که اساسا حاصل از تحلیل تخصصی نیست، بلکه حاصل نقص سیستمی است.